Adiuwanty – kiedy warto je dodać do oprysku i jak to wpływa na skuteczność zabiegu?

Rolnicy i sadownicy nieustannie szukają sposobów na zwiększenie skuteczności środków ochrony roślin, a efekt często zależy od niewielkiego, ale bardzo ważnego dodatku do oprysku. Adiuwanty, których nazwa wywodzi się z łacińskiego słowa adiuvare oznaczającego „pomagać”, odgrywają fundamentalną rolę w optymalizacji działania pestycydów. To specjalistyczne substancje, które same w sobie nie mają właściwości biobójczych, ale dodane do cieczy roboczej znacząco poprawiają jej właściwości fizykochemiczne. Zrozumienie ich funkcji jest filarem rolnictwa precyzyjnego, pozwalającym nie tylko zwiększyć skuteczność zabiegów, ale również obniżyć koszty i chronić środowisko, zwłaszcza w kontekście faktu, że według badań naukowych zaledwie od 2% do 10% substancji aktywnej dociera do miejsca swojego działania w agrofagu.

Jak działają adiuwanty? Mechanizmy poprawiające skuteczność oprysku

Głównym celem stosowania adiuwantów jest zapewnienie, że jak najwięcej substancji aktywnej dotrze do celu w roślinie i pozostanie tam wystarczająco długo, aby zadziałać. Bariery takie jak woskowa kutykula na liściach, gęste owłosienie (kutner) czy niekorzystne warunki pogodowe mogą drastycznie obniżyć skuteczność oprysku. Adiuwanty zostały zaprojektowane, aby kompleksowo przeciwdziałać tym problemom na każdym etapie aplikacji. Ich działanie można podzielić na trzy główne obszary: poprawę jakości cieczy roboczej, optymalizację samej aplikacji oraz zwiększenie skuteczności biologicznej pestycydu.

Najważniejsze mechanizmy działania obejmują:

• Poprawa zwilżenia powierzchni – to podstawowa funkcja, którą pełnią tzw. surfaktanty, czyli popularny zwilżacz do oprysków. Obniżają one napięcie powierzchniowe kropel, dzięki czemu ciecz robocza nie formuje się w zwarte kule i nie stacza z liści, lecz rozpłaszcza się, tworząc cienki film i równomiernie pokrywając opryskiwaną powierzchnię.
• Zwiększenie przyczepności (adhezji) i retencji – adiuwanty, zwłaszcza te o właściwościach „sklejaczy” (stickers), działają jak swoisty klej, który zapobiega spłukiwaniu preparatu przez deszcz lub rosę. Po wyschnięciu tworzą na liściu elastyczną, polimerową siateczkę, która fizycznie przytrzymuje cząsteczki pestycydu, co jest szczególnie cenne w zmiennych warunkach pogodowych.
• Ułatwienie wnikania (penetracji) – wiele substancji aktywnych, aby zadziałać systemicznie, musi przeniknąć przez barierę woskową liścia. Adiuwanty olejowe działają jak rozpuszczalnik dla wosków kutykularnych, modyfikując ich strukturę i tworząc mikrokanały ułatwiające absorpcję pestycydu.
• Ograniczenie pienienia się cieczy – preparaty antypienne (np. Agrigent Defoma) zapobiegają tworzeniu się piany w zbiorniku opryskiwacza, co ułatwia przygotowanie precyzyjnej i jednorodnej mieszaniny.
• Redukcja znoszenia (dryftu) – adiuwanty przeciwznoszeniowe wpływają na spektrum kropel, ograniczając powstawanie tych najdrobniejszych (poniżej 150 mikronów), które są najbardziej podatne na znoszenie przez wiatr. Zwiększają one precyzję aplikacji i bezpieczeństwo dla upraw sąsiednich.
• Wydłużenie czasu wchłaniania – w warunkach suszy i wysokiej temperatury krople szybko wysychają, a skrystalizowany pestycyd nie jest wchłaniany. Adiuwanty olejowe i glicerolowe działają jak humektanty, spowalniając parowanie wody i utrzymując substancję czynną w stanie płynnym na dłużej.

Rodzaje adiuwantów

Rynek oferuje niezwykle szeroką gamę adiuwantów, które można podzielić na kilka głównych grup w zależności od ich składu i podstawowego mechanizmu działania. 

Świadomy wybór odpowiedniego produktu jest warunkiem sukcesu i zależy od rodzaju stosowanego środka ochrony roślin, gatunku uprawy, fazy rozwojowej agrofagów oraz panujących warunków wodnych i pogodowych.

Adiuwanty aktywujące – bezpośrednie wzmocnienie działania

Są to preparaty, które bezpośrednio wpływają na zwiększenie skuteczności biologicznej substancji czynnej, głównie poprzez interakcję z powierzchnią rośliny.

• Surfaktanty (zwilżacze) – najpopularniejsza i najstarsza grupa, która poprawia pokrycie roślin. Dzielą się na niejonowe (najbardziej uniwersalne, np. Trend 90 EC), anionowe i kationowe. Ich zadaniem jest obniżenie napięcia powierzchniowego wody.
• Adiuwanty olejowe – oparte na olejach mineralnych (parafinowych) lub, co jest coraz popularniejsze ze względu na lepszą biodegradowalność, na estryfikowanych (metylowanych) olejach roślinnych (np. rzepakowym). Doskonale sprawdzają się w poprawie wnikania herbicydów do wnętrza komórek chwastów o grubej warstwie woskowej. Przykłady to Atpolan Bio 80 EC czy Assist M36.
• Adiuwanty silikonowe – to wysoce wyspecjalizowana grupa. Adiuwant silikonowy, znany również jako superspreader, charakteryzuje się zdolnością do ekstremalnego obniżania napięcia powierzchniowego, dzięki czemu kropla może rozpłynąć się na bardzo dużej powierzchni, docierając do trudno dostępnych miejsc, jak spodnie strony liści czy kąty liściowe. Przykłady to Flipper czy Silwet Gold.

Adiuwanty pomocnicze i specjalistyczne

Ich zadaniem jest poprawa właściwości samej cieczy roboczej, ułatwienie aplikacji lub rozwiązanie bardzo specyficznych problemów agrotechnicznych.

• Kondycjonery wody – ich rolą jest neutralizacja negatywnego wpływu twardej i zasadowej wody. Najczęściej bazują na siarczanie amonu lub zawierają związki zakwaszające (bufory pH).
• Adiuwanty doglebowe – przeznaczone do stosowania z herbicydami doglebowymi (np. chlomazon, pendimetalina). Ich zadaniem jest “przyklejenie” substancji aktywnej do cząsteczek gleby, co zapobiega jej wymywaniu w głąb profilu glebowego, zwiększając skuteczność i chroniąc roślinę uprawną przed fitotoksycznością (np. Remix, Atpolan Soil Maxx).
• „Sklejacze” łuszczyn (antyosypywacze) – to wąsko wyspecjalizowane preparaty (np. STRETCH™, Spodnam) stosowane głównie w rzepaku i roślinach strączkowych. Tworzą na powierzchni łuszczyn elastyczną, polimerową membranę, która ogranicza ich pękanie i osypywanie się nasion przed zbiorem.

Fundament sukcesu – rola jakości wody w oprysku

Kluczowym, często niedocenianym czynnikiem, który może całkowicie zniweczyć skuteczność zabiegu, jest niska jakość wody. Dwa główne problemy to jej twardość i odczyn pH. Twarda woda, bogata w jony wapnia (Ca2+) i magnezu (Mg2+), powoduje zjawisko antagonizmu jonowego. Jony te reagują z cząsteczkami niektórych pestycydów (zwłaszcza glifosatu i herbicydów z grupy regulatorów wzrostu), tworząc biologicznie nieaktywne związki. Z kolei woda o odczynie zasadowym (pH > 7) prowadzi do szybkiego rozkładu wielu substancji czynnych (hydrolizy alkalicznej). 

Zastosowanie odpowiedniego adiuwanta kondycjonującego wodę jest więc formą ubezpieczenia zabiegu.

Kiedy dodanie adiuwantu jest niezbędne – praktyczne scenariusze

Choć adiuwanty w rolnictwie stają się standardem, istnieją sytuacje, w których ich zastosowanie przynosi największe korzyści i jest wręcz zalecane. Niezmienną zasadą jest jednak zawsze wcześniejsze zapoznanie się z etykietą stosowanego środka ochrony roślin – niekiedy producent już zawarł odpowiedni adiuwant w formulacji preparatu (tzw. adiuwant „in-can”) lub kategorycznie odradza łączenie go z dodatkowymi wspomagaczami.

Dodatek adiuwantu warto rozważyć w następujących przypadkach:

• Zwalczanie chwastów o grubej warstwie woskowej lub pokrytych włoskami – rośliny takie jak komosa biała, rdesty, chwasty kapustowate czy przytulia czepna są naturalnie odporne na wnikanie herbicydów. W ich przypadku zastosowanie odpowiedniego adiuwantu do herbicydów, np. olejowego lub silikonowego, jest często warunkiem koniecznym do uzyskania zadowalającej skuteczności zabiegu.
• Ochrona fungicydowa i insektycydowa – aby środek kontaktowy mógł skutecznie chronić roślinę, musi dokładnie pokryć jej powierzchnię. W przypadku chorób atakujących kłosy zbóż lub szkodników żerujących na spodniej stronie liści, skuteczność zabiegów z użyciem adiuwantów, zwłaszcza silikonowych, rośnie, ponieważ preparat dociera we wszystkie zakamarki.
• Niekorzystne warunki pogodowe – w okresach suszy i niskiej wilgotności powietrza adiuwanty olejowe ograniczają odparowywanie kropel. Przed spodziewanym deszczem adiuwanty penetrujące (silikony) przyspieszają wchłanianie, a “sklejacze” mogą uratować zabieg. W warunkach chłodu adiuwanty olejowe przełamują barierę zestresowanych roślin.
• Stosowanie specyficznych substancji aktywnych – użycie glifosatu bez kondycjonera wody w twardej wodzie jest poważnym błędem. Podobnie, skuteczność graminicydów (herbicydów zwalczających chwasty jednoliścienne) jest niemal całkowicie zależna od dodatku adiuwanta olejowego, co jest zwykle obligatoryjnym zaleceniem etykiety.

Korzyści i ryzyka – dlaczego warto inwestować w adiuwanty?

Stosowanie adiuwantów to inwestycja, która szybko się zwraca. Poprzez maksymalizację działania środków ochrony roślin, pozwalają na osiągnięcie pożądanego efektu nawet przy zastosowaniu niższych, zalecanych dawek pestycydu, co może przynieść oszczędności rzędu 20-30%. 

Z perspektywy ekologicznej, precyzyjna aplikacja i lepsze wykorzystanie substancji czynnej to mniejsze straty preparatu i ograniczenie negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko. Należy jednak pamiętać o ryzyku. Błędny dobór adiuwanta, np. użycie silnego penetranta z herbicydem selektywnym, może prowadzić do fitotoksyczności, czyli uszkodzenia rośliny uprawnej. Dodatkowo, w Polsce adiuwanty nie podlegają obowiązkowej rejestracji, dlatego kluczowe jest wybieranie sprawdzonych produktów od renomowanych producentów, aby uniknąć preparatów o niezweryfikowanym i potencjalnie szkodliwym składzie.

Adiuwanty – najczęściej zadawane pytania